Dlaczego święcimy pokarmy w Wielką Sobotę?

Wielka Sobota to dzień święcenia pokarmów, zwanych „święconką” lub „święconym”. Początki tego chrześcijańskiego obrzędu sięgają VIII w., zaś w Polsce zwyczaj ten znany jest od XII w., a przybył do nas z Europy Zachodniej. Początkowo pokarmy święcono w domach, a należało pobłogosławić to wszystko, co będzie spożyte na śniadaniu wielkanocnym, stąd też przygotowywano ogromne kosze z jedzeniem. Później zwyczaj święcenia pokarmów przeniesiono pod krzyże i na place, by wreszcie od XVIII w. błogosławić je w świątyniach.

Najpierw święcono tylko chlebową figurkę w postaci baranka, potem dodawano po kolei ser, masło, ryby, olej, mięso, ciasto i wino. Później dołożono jajko i pozostałe pokarmy, które weszły dziś do kanonu święconki. W okresie wczesnego romantyzmu ostatecznie ustalono zestaw podstawowych siedmiu pokarmów, które winny znaleźć się w koszyczku ze święconką. Były one symbolem treści chrześcijaństwa:

  1. Chleb – podstawowy pokarm niezbędny do życie, gwarantował dobrobyt i pomyślność. Dla chrześcijan symbol Ciała Chrystusa. Poświęcany mały chlebek wielkanocny to paska.

  2. Jajko – symbol odradzającego się życia i zwycięstwa nad śmiercią.

  3. Sól – życiodajny minerał, dawniej mający moc odstraszania zła; to także symbol oczyszczenia, sedna istnienia i prawdy.

  4. Wędlina – zapewnia zdrowie, płodność i dostatek; od XIX w. plasterek szynki zastąpiła polska kiełbasa.

  5. Ser – symbol przyjaźni pomiędzy człowiekiem, a siłami przyrody; produkt mleczny pochodzący od krów, owiec i kóz.

  6. Chrzan – symbol siły i krzepy fizycznej; spożywany wraz z innymi potrawami zapewniał ich skuteczność.

  7. Ciasto – symbol umiejętności i doskonałości, głównie jako popis domowych gospodyń, najczęściej reprezentowane przez wielkanocne baby.

Koszyk do święconego był wykonany z wikliny lub słomy, wyścielony białą serwetą, ozdobiony bielą koronek, świeżą rzeżuchą, zielonym bukszpanem lub gałązkami borówek. Do koszyczka koniecznie wkładano baranka – symbol świąt wielkanocnych. Dla chrześcijan uosabia on zwycięstwo Chrystusa, który jako baranek oddał swoje życie za ludzi, by potem zmartwychwstać i odnieść swoje zwycięstwo nad grzechem i śmiercią. Baranek często występował z chorągiewką jak zmartwychwstały Chrystus ze sztandarem – symbolem zwycięstwa i tryumfu. Baranki najczęściej robione były z cukru, marcepanu lub czekolady. Dawniej formowano baranka z masła, które było przeznaczone do spożycia na świątecznym stole.

Anna Bojarska